Verantwoording


Pers en justitie zijn twee pijlers van de democratie, maar al vele jaren lang leven ze op gespannen voet met elkaar. Allebei krijgen ze kritiek over zich heen. Justitie wordt vooral wegens een gebrek aan transparantie, menselijkheid en doeltreffendheid met de vinger gewezen. Ondermeer door de media. Aan de andere kant worden de pers en vooral de werkmethodes van gerechtsjournalisten over de kam gehaald. Met name door justitie. Kern van het debat is de vraag hoe journalisten te werk kunnen gaan bij gerechtelijke verslaggeving en met welke grenzen en verplichtingen ze daarbij rekening moeten houden.

De media maken aanspraak op de vrijheid van meningsuiting, het recht op informatie en het bronnengeheim, zij het binnen de grenzen vastgelegd door rechtsregels en beroepsethiek. Toch heeft justitie - hoofdzakelijk burgerlijke rechtscolleges dan - hen er herhaaldelijk aan herinnerd dat zij bepaalde regels van privacy, de rechten van de verdediging, het geheim van het onderzoek of het vermoeden van onschuld beter moeten respecteren. De journalist die gerechtelijke verslaggeving brengt, hoort nu eenmaal rekening te houden met talrijke gevoeligheden. De gevoeligheden van rechtsonderhorigen, die aan de tand worden gevoeld. De gevoeligheden van politiemensen en magistraten, die bekommerd zijn om de doeltreffendheid van hun werk maar ook om hun gezag. De gevoeligheden van het publiek, dat recht heeft op correcte informatie. Zonder de gevoeligheid van politieke verantwoordelijken en ethici te vergeten, die alles wat in de media over kleine criminaliteit en grote 'affaires' verschijnt aandachtig volgen - al was het maar voor de mogelijke electorale gevolgen of de effecten op de democratie in het algemeen.

Een zaak staat vast: de gerechtelijke verslaggeving - en dan gaat het over veel meer dan de traditionele rechtbankkroniek - verkeert in volle bloei. Denk aan de megadossiers die de afgelopen jaren de voorpagina's hebben gehaald: de bende van Nijvel, de moord op André Cools, de zaak-Dutroux. Maar er is meer nodig om het succes van de gerechtsjournalistiek te verklaren. Spectaculair gerechtelijk nieuws heeft altijd goed verkocht en zal dat blijven doen. Misdaden, overvallen met geweld, zedenzaken en schandalen uit de politieke en financiële wereld wekken de belangstelling op van Jan met de pet. De (on)veiligheidsproblematiek staat hoog op de maatschappelijke agenda. De pers moet hier een evenwicht vinden. De thema’s mogen dan nog een grote commerciële waarde hebben, het mag de journalist niet doen vergeten dat zijn hoofdopdracht is alle evoluties in de samenleving kritisch te observeren.

Overigens kunnen we ook moeilijk voorbij gaan aan de alsmaar voortschrijdende juridisering van de samenleving, waardoor voor alle soorten van conflict en dit in alle sectoren van de samenleving bijna automatisch een beroep op de rechter wordt gedaan. Het gevolg is dat niet langer enkel gerechtsjournalisten voor de uitdagingen van de gerechtsjournalistiek staan. Wat ook hun werkdomein is, alle journalisten worden op de een of andere dag wel eens met de gerechtelijke machine geconfronteerd.

In die context is het essentieel de normen die vandaag de verhouding tussen pers en justitie beheersen, in herinnering te brengen, hoe uiteenlopend en soms tegenstrijdig hun respectieve drijfveren ook mogen zijn. Met dit vademecum streven de initiatiefnemers eigenlijk twee doelen na. Enerzijds stelt het basisinformatie over het rechtssysteem ter beschikking van journalisten, anderzijds biedt het een overzicht van de wettelijke regels en deontologische principes voor de nieuwsgaring en de gerechtelijke verslaggeving.

Het vademecum omvat vier delen.

• Het eerste deel biedt een voorstelling van de gerechtelijke macht in België. Komen aan bod: de verschillende soorten rechtsregels en de organisatie van het gerechtelijk apparaat.
• Het tweede deel zoomt in op de journalisten en hun statuut. Dit omvat een algemeen overzicht van de rechtsregels en deontologische principes rond het journalistieke functioneren.
• Het derde deel behandelt de informatiebronnen bij gerechtelijke verslaggeving. Welke mogelijkheden maar ook beperkingen zijn er bij het verzamelen van gerechtelijke informatie?
• Het vierde deel ten slotte besteedt aandacht aan de gerechtelijke verslaggeving zelf. Hoe bewaart de journalist het delicate evenwicht tussen de plicht om correcte informatie te brengen en het respect voor de privacy, tussen de vrijheid van meningsuiting en het bronnengeheim?

Dit vademecum is het resultaat van een samenwerking tussen de Koning Boudewijnstichting en de Algemene Vereniging van Beroepsjournalisten in België (AVBB). De AVBB was uit op een actualisering van haar Beknopt Overzicht van de Gerechtelijke Pers uit 1988, dat onvermijdelijk verouderd was. De Stichting van haar kant heeft de afgelopen jaren verschillende initiatieven ontplooid om de burger dichter bij het gerecht te brengen. Zij stimuleerde tevens de bezinning over de rol van de media in een democratie. De kwaliteit van de verhouding tussen pers en justitie ligt op het snijpunt van deze twee bekommernissen.

De basis voor dit vademecum was een draft van Pol Deltour, nationaal secretaris van de AVBB. In het bijzonder het eerste deel is aangevuld en bijgewerkt door Laurence Gallez, assistente publiek recht aan de UCL.

Vervolgens hebben de AVBB en de Koning Boudewijnstichting kunnen rekenen op de waardevolle steun van een Begeleidingscomité. Dit werd voorgezeten door François Jongen, professor aan de Rechtsfaculteit van de UCL en specialist mediarecht, en omvatte verder een tiental deskundigen die talrijke suggesties hebben aangedragen voor de verbetering van de tekst. Waarvoor bij deze nogmaals hartelijk dank. De inbreng van de leden van het Begeleidingscomité vergroot nog het belang van deze publicatie.

Graag dragen we dit werk trouwens op aan een van hen, journalist Alain Heyrendt, die in de loop van de werkzaamheden overleed.