De particulieren die bij een gerechtelijke procedure betrokken zijn


1.1. De burgerrechtelijke procedure

De personen die tegenover elkaar staan in een burgerlijk proces worden de partijen genoemd. Het kan gaan om particulieren - ook wel natuurlijke personen genoemd - of entiteiten zoals naamloze vennootschappen, vzw's of instellingen van openbaar nut - die rechtspersonen worden genoemd. Diegene die het initiatief voor het proces heeft genomen is de eisende partij of eiser. De tegenstander is de verwerende partij of verweerder. Er kunnen verschillende eisers en/of verweerders zijn in hetzelfde proces.

Hoewel in een burgerlijk proces traditioneel twee partijen tegenover elkaar staan, kan het gebeuren dat een derde partij zich erbij aansluit of gedwongen wordt zich erbij aan te sluiten door een reeds in het geding zijnde partij. Men spreekt dan van respectievelijk een vrijwillige of gedwongen tussenkomende partij. De tussenkomst is vrijwillig wanneer de derde zich op het proces aanbiedt om zijn rechten of belangen te vrijwaren. De tussenkomst is gedwongen wanneer de derde in het geding wordt geroepen door een of meerdere partijen die de eigen belangen willen vrijwaren of met de derde de gevolgen van het vonnis willen delen.

Als een van de partijen niet aanwezig is op het proces en door de rechter bij verstek veroordeeld wordt, kan ze verzet aantekenen opdat de zaak opnieuw in behandeling wordt genomen in haar aanwezigheid. Men spreekt in dat geval van eiser in verzet of opposant. De tegenstander is dan de verweerder in verzet. Ook tegen een op verzet uitgesproken vonnis kan nog hoger beroep aangetekend worden.

In hoger beroep is degene die daartoe het initiatief heeft genomen de appellant en de tegenstander de geïntimeerde.

Voor het Hof van Cassatie spreekt men van de eiser in cassatie en de verweerder in cassatie.

---

1.2. De strafrechtelijke procedure

§1: Het slachtoffer

De natuurlijke persoon of rechtspersoon die het slachtoffer wordt van een strafrechtelijk misdrijf kan klacht indienen bij een politiedienst, die de klacht aan het parket (of het Openbaar Ministerie) overmaakt. Men kan ook rechtstreeks bij het parket klacht indienen. In beide gevallen wordt de zaak bij het parket aanhangig gemaakt.

Het slachtoffer van een strafrechtelijk misdrijf kan ook de hoedanigheid van benadeelde toegekend krijgen. Hiervoor moet hij (persoonlijk of via zijn advocaat) bij het bevoegde parket formeel verklaren dat hij schade heeft geleden ten gevolge van een misdrijf. Ook al wordt op die manier nog geen proces ingeleid, de benadeelde ontleent er wel het recht aan om aan het dossier elk document te laten toevoegen dat hij nuttig acht. De hoedanigheid van benadeelde impliceert tevens het recht om te worden geïnformeerd over het gevolg dat aan het dossier wordt gegeven: seponering en de reden daarvoor, behandeling, de vaststelling van de rechtsdag voor de rechtscolleges die met het onderzoek en het berechten belast zijn. Pas op: een eenvoudige klacht, ingediend bij politie of parket, verleent de klager nog niet de hoedanigheid van benadeelde.

Noch het indienen van een klacht, noch het verwerven van de hoedanigheid van benadeelde is voor het slachtoffer van een misdrijf voldoende om herstel van de geleden schade te verkrijgen. Hiervoor moet het slachtoffer zich met een effectieve vordering tot het gerecht wenden. Concreet betekent dit dat het slachtoffer de burgerlijke rechtsvordering moet instellen.

Dit betekent nog niet dat het slachtoffer 'over de strafvordering beschikt'. De strafvordering is de vordering die namens de samenleving wordt ingesteld tegen de vermoedelijke dader van een misdrijf om de straffen te doen toepassen die op de inbreuk zijn gesteld. Met andere woorden: het instellen van de strafvordering leidt de strafvervolging tegen de verdachte in. Van dit initiatief hangt af of er een (straf)proces komt. In principe wordt de strafvordering ingesteld door het openbaar ministerie. Tijdens het strafproces (dat in de eerste plaats de strafvordering behandelt) eist het openbaar ministerie in naam van de maatschappij herstel en vordert het de straffen waarin de strafwet voorziet voor het begane misdrijf.

Van zijn kant kan het slachtoffer van het misdrijf schadevergoeding eisen van de dader. Hiervoor moet het slachtoffer zoals gezegd de burgerlijke rechtsvordering instellen (het bijkomend voorwerp van het strafproces). Het slachtoffer wordt dan burgerlijke partij genoemd.

Wanneer het openbaar ministerie niet ambtshalve optreedt (d.w.z. niet zelf de strafvordering instelt) geeft de wet aan het slachtoffer de mogelijkheid de strafvordering op gang te brengen door zich burgerlijke partij te stellen (d.w.z. door herstel te vragen van de schade die door het misdrijf werd berokkend). Dit kan hetzij bij de onderzoeksrechter, hetzij door rechtstreekse dagvaarding bij de correctionele rechtbank of politierechtbank. Wordt op die manier een strafvordering ingesteld, dan komt het wel het parket toe deze te leiden.

Wanneer het openbaar ministerie de strafvordering al heeft ingesteld, kan het slachtoffer zich nog altijd burgerlijke partij stellen. Dat kan bij de onderzoeksrechter die het parket al heeft aangezocht, of anders door tussenkomst voor de raadkamer, of nog door tussenkomst voor het strafgerecht wanneer de strafvordering daar al aanhangig werd gemaakt. Zoals gezegd is het nodig zich burgerlijke partij te stellen om het herstel van de geleden schade te verkrijgen. Meer hierover in Afd. 3 van dit hoofdstuk.

Maar het slachtoffer kan er ook de voorkeur aan geven zijn verzoek tot schadeloosstelling te formuleren voor de burgerlijke rechter. Indien op hetzelfde moment ook een strafrechtelijke procedure loopt, wordt de zaak voor de burgerlijke rechter opgeschort tot de strafrechter uitspraak heeft gedaan (zie verder).

De schade of het nadeel dat het slachtoffer van een misdrijf heeft geleden, kan van fysieke, morele (lichamelijke en psychische pijn) of materiële aard zijn.




§2: De vermoedelijke dader

Wie als vermoedelijke dader van een misdrijf het voorwerp uitmaakt van een strafonderzoek, wordt verdachte genoemd. Het kan ook gaan om iemand tegen wie een slachtoffer zich burgerlijke partij heeft gesteld. Een verdachte beschikt over bepaalde rechten, zoals het recht op raadpleging van zijn dossier of op het vragen van een bijkomende onderzoeksdaad.

Een strafonderzoek dat in handen is van het parket, wordt opsporingsonderzoek genoemd. Wanneer een ernstig onderzoek nodig blijkt, is dit het werk van de onderzoeksrechter. De onderzoeksrechter kan beslissen de vermoedelijke dader in verdenking te stellen indien hij meent dat er ernstige aanwijzingen van schuld bestaan. Ook de inverdenkingstelling doet rechten ontstaan voor de vermoedelijke dader, met name op raadpleging van zijn dossier en op het vragen van een bijkomende onderzoeksdaad.

Wanneer de vermoedelijke dader voor een strafgerecht moet verschijnen, wordt hij beklaagde genoemd. Wordt hij echter voor een misdaad, een politiek misdrijf of een drukpersmisdrijf naar het hof van assisen gestuurd, dan noemt men hem beschuldigde.

De persoon die burgerlijk aansprakelijk is voor de dader van het misdrijf (bijvoorbeeld de ouders, de voogd, de werkgever) zal de gevolgen moeten dragen van eventuele veroordelingen, met name de schadevergoedingen voor het slachtoffer en de gerechtskosten. Deze persoon kan dus in het strafproces tussenkomen om zijn belangen te verdedigen.

---